BILLARDA / ESTORNELA

- O xogo consiste en tratar de chegar coa billarda ata o varal no menor número de golpes e antes co teu contrincante. Para elo os palanadores sitúanse na zona de saque e dende alí en orden alternativa cada un fai o seu lanzamento. - En cada quenda,  cada xogador so ten unha opción de golpe válida, e decir: sempre que toque a billarda co palán, aínda que esta non se levante, considérase opción de tiro e a quenda pasa ó seguinte palanador. - A billarda nunca se pode golpear dende que toque no chan despois de ser levantada, pero mentres que non o toque pode ser golpeada no ar, unha dúas ou as veces que a habilidade do palanador llo permita.  - Cando un xogador consigue introducir a billarda no varal de un so golpe, chámase  "varado" e termina a súa participación nesa carreira, neste caso ó seu contrario tería que facer a mesma xogada para empatar, se non o consigue, a partida xa ten gañador. - Se no primeiro lanzamento non se consegue varado, o palanador fai o seguinte lanzamento dende o lugar no que se detén a billarda. - Está prohibido mover, parar ou desviar a billarda intencionadamente mentres está en movemento, pero antes do lanzamento, permítese colocar a billarda ou xirala sobre o seu eixo, pero non desprazala. - Se un lanzamento toca no terrero de xogo e sae fóra polo lateral da pista ó seguinte faise dende o punto da liña por onde a billarda saíu fóra,  o que chamamos "saque de banda", pero si a billarda sae polo lateral directamente sin tocar no chan, vólvese ó sitio de donde lanzamos. - Se o lanzamento sae pola liña de fondo, toque ou non na pista antes de saír, vólvese o sitio de donde lanzamos.  - Para que unha billarda se considere fora, debe traspasar completamente a liña de marca do terreno de xogo. O mesmo ocurre no varal, a billarda ten que cruzar completamente a liña para que sea tanto válido. - Xogando en parellas, gaña a partida (a que chamamos carreira) aquel xogador que consegue meter a billarda no varal antes ca o seu contrincante, pero sempre co mesmo número de lances feitos por cada xogador.  Se ámbolos dous embocan no mismo número de golpes, prodúcese un empate. - Xogase a unha, dúas, tres ou mais carreiras e para a puntuación final súmanse os puntos acadados por cada palanador en cada carreira. Máis: -  Patrimonio Lúdico Galego - Ficha de Brinquedia - Vídeo golpeando - Medidas - Regulamento da Federación Galega de Billarda.

Birlos/Bolos celtas - Cartafol

Xuntamos nesta entrada varias ligazóns que te levarán a diferentes aspectos deste xogo tradicional: Historia deste xogo - Vocabulario dos birlos - Traballo sobre modalidades de Birlos Galegos (Bolo da Serra do Barbanza, Bolo celta de Val Miñor, Bolo en liña, Bolo de Xove, Bolo canteiro, Bolo do Concello de Soutomaior, Bolo de Viana, Bolo de Tineo-celta) -  Vídeo de XOTRAMU Bolos en liña (2´) Outros vídeos explicativos  - Ver o xogo na APP do observatorio - Ficha en Enredos. Comproba o que sabes con este Brincaletras. Se queres facer algún xogo dixital máis podes buscar nesta páxina web na categoría Xogos dixitais , nas H5P.

Artigo relacionado: Declaración de Ben de Interés Cultural Inmaterial o Xogo dos Birlos de Galicia

Bolos celtas no Concello de Soutomaior

 

A esencia dos bolos celtas é o lanzamento dunha bola que debe derrubar os bolos e envialos o máis lonxe posible. Nos bolos celtas á cova, modalidade xogada en Soutomaior e arredores, o xogador, situado nun foso afundido uns 85 centímetros por debaixo da pedra de tiro, executa o lanzamento da bola de madeira a unha distancia de 5,30 metros de onde están os bolos.
Cada bolo derrubado serve para sumar un punto, se queda dentro da zona delimitada por unha elíptica marcada a 13 metros. Se o bolo sae despedido máis alá da liña, pasaría de valer un punto a valer dez. 
O sistema de competición dos bolos celtas é eliminatorio. Dous xogadores mídense nunha partida. Cada un deles dispón de dez boladas (así se chama á quenda de tiro). A suma total das dez boladas compárase e o que acade máis puntos avanza de rolda. O outro terá que conformarse con ver o resto tomando un refresco. Ver vídeo  -  Ver máis sobre bolos celtas.

Chantada do cravo

Clavar cun martelo unha punta nunha madeira. Gaña quen o faga con menos golpes ou quen o faga máis rápido se xogamos en equipo. Ver vídeo

 

A canción do porquiño

 

Libros de refráns galegos

Libros ou documentos pdf sobre a refraneiro galego

1. Refraneiro galego máis frecuente.

2.  Dicionario fraseolóxico galego.

3. Para dar trela 

Vocabulario do xogo dos Birlos (Bólos celtas)

- Armar ou plantar: acción de colocar os birlos no lugar correspondente.

- Bolear: lanzar a bola dende o tiro coa intención de derrubar o maior número de birlos.

- Birlar: lanzar a bola por segunda vez desde o birle, sendo considerado válido o primeiro lanzamento desde o tiro.

- Birle : lugar onde se coloca o xogador para realizar a acción de birlar.

- Birlo : anaco de madeira, antes de buxo, agora doutro material (carballo, acacia, etc), por estar o buxo protexido, de forma de cono rematado en punta (“supositorio”), cunha altura entre 15 e 16 cm, e un peso entre 150 e 200 gramos. Xunto coa bóla, é outro elemento fundamental do xogo. Colócanse 18 na pedra boleira.

- Bóla: elemento fundamental do xogo, de madeira de buxo ou outro material, totalmente redonda, dunhas dimensións de 12 a 14,5 cm de diámetro e un peso entre os 1 e os 2 quilos.

- Bóla curta o cochá: bóla que lanzada dende o tiro, vai dar lonxe dos birlos, bate na pedra antes dos birlos.

- Bóla longa ou cabalo: bóla que lanzada desde o tiro bate na punta dos birlos, ou adianta os mesmos sen tocalos, e vai en dirección á raia.

- Bóla choca ou meca: bóla que lanzada dende o tiro, e unha vez bate nos birlos non pasa a a raia de birlo (liña de 10 puntos). A xogada non é válida, perdendo a posibilidade de bolear (birlar), de volver tirar.

- Branca: a bola que, lanzada dende o tiro, non realiza xogada algunha, é dicir, non derriba ningún birlo.

- Club: equipo de xogadores, sociedade de birlos.

- Derrubar: acción realizada co tiro cara ós birlos.

- Pedra ou Pedra boleira: pedra colocada a 6 m onde se colocan os birlos.

- Partida: conxunto de xogos necesarios para gañar un encontro.

- Raia: liña curva que forma un semicírculo regular en relación coa pedra. Ten un radio perpendicular á pedra de 21 metros. Xeralmente márcase cun suco ou foxo trazado no chan do campo de xogo. O birlo que pasa esta raia consegue 10 puntos.

- Terreo, boleira ou campo de xogo: espazo onde se xoga aos birlos, composto de: tiro, pedra, raia, campo de tiro, campo de birlos e birle.

- Tiro ou birle: lugar onde se coloca o xogador para lanzar.

- Tirada ou tiraxe: conxunto de lanzamentos (boladas), que tira cada equipo nun xogo.

- Tirar: lanzar a bola dende o tiro coa intención de derribar o maior número de birlos.

- Tumbar: acción realizada co tiro cara aos birlos.

Artigo relacionado (videos explicativos)  - Ficha elaborada por Brinquedia

Historia dos Birlos ou Bolos celtas

 A Xunta declara Ben de Interese Cultural o Xogo dos Birlos de Galicia, na categoría de patrimonio inmaterial, en recoñecemento ao seu papel coma un dos xogos populares e tradicionais máis importantes da historia de Galicia (DOGA Nº 79 -Mércores, 29 de abril de 2026).

1. Historia

- Os xogos de birlos teñen un afastado percorrido histórico que pode iniciarse nos tiros de pedra que facía o home dende a prehistoria. 
- O nome patrimonial  do xogo dos bolos é o de birlos.
- Queda  a pegada da palabra orixinal só no nome dunha das xogadas deste deporte.
- Existen referencias dos birlos, entre outros sitios, na Antiga Grecia, Malaisia, Turquía, Exipto, Roma, na América precolombina  e na Idade Media.  Investigadores  comentan que a tradición localiza as súas orixes nos ámbitos místicos ou relixiosos, onde se utilizaban os birlos como símbolos do "derribo do mal".
- Estivo prohibido. No ano 1581, unha Real Orde cita o seguinte: “mandou a súa mercé que de aquí en diante non bailen, nin xoguen aos birlos dentro do recinto do cemiterio da Igrexa, so pena de excomuñón e de dous reais de pena cada vez. Así mesmo dátanse continuas prohibicións en 1722, en 1747, en 1749 e 1799, en varias localidades españolas. 
- Estímase que en España hai máis de 200 modalidades de birlos. As diferenzas principais nas diferentes modalidades  están  no número de pezas, a colocación  e nas regras de puntuación.
- En Galicia practícanse dúas modalidades de xogo: de derribo e pasabolos. Sendo o bowling o máis popular da modalidade derribo e os birlos celtas na de pasabolos.  Néste último saliéntase  a forza e potencia do xogador.
- Este xogo ten na comarca do Val Miñor o seu pulo histórico en Galicia, concentrando nos últimos anos  o 70% dos xogadores con ficha na Federación Galega de Bolos. Nesta comarca,  no torneo máis antigo, chamado Copa Presidente, xogase dende sempre  un carneiro e un galo. O primeiro levaba o carneiro e o segundo o galo. 
- Por mor da emigración, existen equipos desta modalidade no Río da Prata, con sede nas asociación de emigrantes do Val Miñor en Bos Aires e Montevideo.
- No ano 1988 fúndase a Federación Galega de Bolos, que incorpora, no ano 1992, o xogo do bolo celta ou tradicional.

Birlos ou Bolos celtas (Videos explicativos)

Primeira parte (Historia, vocabulario ...)

 

Segunda parte (Elementos que xogan, que non xogan e complementarios)

Bolos celtas - Modalidade Bolos en liña

 

 

Ver documento con máis modalidades